Είναι μία ποικιλία χαλκηδόνιου (χαλαζία). Δημιουργείται από διαδοχικά στρώματα χαλκηδόνιου, που το καθένα έχει διαφορετικό χρώμα. Έτσι κάνοντας μία τομή στον αχάτη, βλέπουμε τις λεπτές παράλληλες καμπύλες γραμμές των στρωμάτων του χαλκηδόνιοου. Κατά τον Θεόφραστο, οι Έλληνες έδωσαν το όνομα σ’ αυτό το ορυκτό, από τον ποταμό Αχάτη (σήμερα Drilio) της Σικελίας όπου τον εύρισκαν. Είναι πολύ διαδεδομένο ορυκτό, και το συναντάμε σε όλα σχεδόν τα χρώματα. Συνήθως βρίσκεται σε αδιάφανη μορφή. Ο Πλίνιος ανέφερε πολλές κατηγορίες αχάτη με διάφορα ονόματα, ιασπαχάτης, αιματαχάτης, κηραχάτης, σμαραγδαχάτης, δενδραχάτης και λευκαχάτης.
Στη σημερινή εποχή οι διάφορες ποικιλίες του αχάτη, έχουν ομαδοποιηθεί στις παρακάτω κατηγορίες.
Δενδρίτης ή βρυώδης αχάτης (Dendrite or moss agate). Λέγεται έτσι γιατί περιέχει κάποιες εγκλείσεις οι οποίες δημιουργούν σχηματισμούς φυτικούς, ή άλλους που θυμίζουν βρύα (moss). Τα βρύα (ή μούσκλα) είναι πολύ μικρά φυτά.
Δενδρίτης από το Bello Horizonte της Βραζιλίας.
Turritella agate Ονομάστηκε έτσι από τα έγκλειστα απολιθώματα του όστρακου turritella που περιέχει. Τα απολιθώματα σχηματίζουν πολύ ωραία μοτίβα στην επιφάνεια του αχάτη.
Τουριτέλλα από το Γουαιόμινκ Η.Π.Α.
Ελληνικός αχάτης (Greek agate) Είναι μία μάλλον αδιάφορη ποιότητα αχάτη σε καφετί αποχρώσεις που βρίσκεται στην Σικελία.
Βραζιλιάνικος αχάτης (Brazilian agate) Συνήθως τον βρίσκουμε στις αποχρώσεις του καφέ.Δημιουργεί καθαρά ευδιάκριτα σχήματα, με άσπρες και γκρι ραβδώσεις. Μπορεί εύκολα να χρωματιστεί τεχνητά, με εντυπωσιακά χρώματα.
Μπολ σκαλισμένο σε μονοκόμματο κομμάτι ανεπεξέργαστου βραζιλιάνικου αχάτη.
Μποτσουάνα (Botswana agate)Είναι ένας σκουρόχρωμος αχάτης με έντονες λεπτές άσπρες ραβδώσεις. Βρίσκεται στη Μποτσουάνα, στην Αφρική. Μοιάζει πολύ (ή είναι) όνυχας
Αχάτης Μποτσουάνα.
Οφθαλμοαχάτης (Eye agate) Αυτό το όνομα δίνεται σε αχάτη οποιασδήποτε ποικιλίας, που θα κοπεί και θα γυαλιστεί με τέτοιο τρόπο, ώστε στην επιφάνειά του να εμφανίζεται το σχήμα του ματιού. Οι αχάτες αυτοί είχαν σε παλαιότερες εποχές μεγάλη ζήτηση σαν φυλαχτά, γιατί θεωρείτο ότι εξουδετερώνουν την δύναμη από το «κακό μάτι»
Οφθαλμοαχάτης από τη συλλογή του αμερικανού συλλέκτη L.H.Conklin.
Λουλούδι του Αχάτη (Agate flower) Στην επιφάνεια του αχάτη δημιουργείται κάποιες φορές ένα σχήμα από ομόκεντρες καμπυλωτές γραμμές που μοιάζει με λουλούδι. Στην επιφάνεια αυτού του σχήματος υπάρχουν μικροσκοπικά κρυσταλλάκια χαλαζία , τα οποία ιριδίζουν. Συνήθως είναι στις αποχρώσεις του γκρι και ονομάζεται λουλούδι του αχάτη. Με άλλα λόγια, το λουλούδι του αχάτη είναι drusy (βλ.γεώδιο), γκρι χρώματος, όπου ο αχάτης σχηματίζει ημικυκλικά μοτίβα που θυμίζουν λουλούδι.
Λουλούδι του αχάτη από την περιοχή Minas Gerais της Βραζιλίας
Αχάτης της φωτιάς (Fire agate)Θα μπορούσαμε να τον ονομάζαμε και πυραχάτη. Η ποικιλία αυτή του αχάτη βρέθηκε τα τελευταία χρόνια στις νοτιοδυτικές πολιτείες των Η.Π.Α. και στο Μεξικό, και έχει εξελιχθεί στην πιο περιζήτητη και πιο ακριβή ποικιλία αχάτη για κατασκευή κοσμημάτων. Στην βοτρυοειδή (βλ.ημιμορφίτης) επιφάνειά του εμφανίζεται ένας εντυπωσιακός ιριδισμός από κόκκινες, χρυσαφί και πράσινες αποχρώσεις. Το φαινόμενο αυτό δημιουργείται από κρυσταλλικές διατάξεις που υπάρχουν κάτω από την επιφάνεια του αχάτη. Οι κρύσταλλοι αυτοί σχηματίζουν επίπεδες πλάκες, μέσα από τις οποίες περνάει το φως, διαθλάται και ιριδίζει. Οι καλή ποιότητα του αχάτη της φωτιάς μοιάζει με τον πολύ ακριβότερο μαύρο οπάλιο. Η επεξεργασία του υλικού αυτού πρέπει να γίνει από πολύ έμπειρο τεχνίτη, ώστε να μην απομακρυνθεί το επιφανειακό στρώμα κρυστάλλων που δημιουργεί τον ιριδισμό, και να προστατευτεί έτσι η ομορφιά του υλικού.
Πυραχάτης από το Μεξικό.
Μερικές ακόμη ποικιλίες αχάτη, είναι το phantom agate (φάντασμα), μία αρκετά διάφανη ποικιλία με σκουρόχρωμα συννεφάκια, και enhydro agate (ένυδρο), όπου περιέχονται φυσαλίδες αερίου, ή σταγόνες νερού. Υπάρχουν ακόμα αρκετές ονομασίες για ποικιλίες αχάτη, λιγότερο γνωστές, και πιο σπάνιες. Αχάτης είναι και ο όνυχας που περιγράφεται ξεχωριστά..
